مقدمه
سلامت همۀ آفاق در سلامت توست به هيچ وجه عارضۀ شخص تو دردمند مباد
با پيشرفت تكنولوژي، صنعتي شدن جهان و تغيير در لوازم و ابزار، كارگران بايد خود را با اين تغييرات هماهنگ و متناسب كنند و با آن كنار بيايند، اما اين هماهنگي و تغييرات ممكن است اثرات نامطلوب و وخيمي بر فرد در زندگي، تندرستي، ايمني و كاركرد فرد داشته باشند، كه ممكن باعث ايجاد ناراحتي هائي از قبيل: ناراحتي هاي اسكلتي و ماهيچه اي، ناراحتي هاي روحي و رواني به خاطر ناهماهنگي با وسايل و تغييرات، ناراحتي ها و عوارض جسماني و ... در فرد مي شود، كه براي پيشگيري از بروز اين ناراحتي ها و تأمين تندرستي نيروي كار ارگونومي مطرح شد، ارگونومي در قرن 19 توسط وجيسج جاسترزبوسكي مطرح و به جهان معرفي شد و اكنون نيز مورد استفاده قرار مي گيرد، ارگونومي ظرفيت ها و توانمندي هاي انسان را بررسي كرده و اين اطلاعات به دست آمده را در طراحي مشاغل، ابزارها و تجهيزات، محيط كار و ... به كار مي بندد. در ساليان اخير ارگونومي به عنوان رشته اي مستقل در دانشگاه ها تدريس مي شود و رشته هاي زيادي مانند بهداشت حرفه اي، مهندسي صنايع، روانشناسي و مديريت و ... در دانشگاه ها واحدهائي در اين زمينه به دانشجويان ارائه مي دهند. همچنين مهندسان بهداشت حرفه اي كه در كارخانجات و محيط هاي صنعتي مشغول به كار هستند با داشتن اطلاعاتي در زمينۀ ارگونومي و به كارگيري آنها مي توانند از آسيب هاي شغلي در محيط كار جلوگيري كنند يا آن را كاهش دهند.
تاريخچۀ ارگونومي
حوزۀ پيدايش ارگونومي به انقلاب صنعتي به اواخر قرن نوزدهم و اوائل قرن بيستم بر مي گردد، كارهاي پژوهشي فرانك و ليليان گيلبرت در زمينۀ كارسنجي و مديريت كارگاهي سر آغازي بر مطالعات ارگونوميك بود. اما با توجه به اسناد و مدارك موجود مي توان گفت كه ارگونومي نخستين بار توسط دانشمند لهستاني «وجيسج جاسترزبوسكي» به جهانيان معرفي شد و تا سال هاي 1930 به اين مورد زياد توجه نشد، تا اينكه «چاپانيس» در سال 1951 به تحقيق در مورد كساني كه با تسليحات و دستگاه هاي جنگي كار مي كردند پرداخت، همزمان با تحقيقات چاپانيس كشورهاي انگلستان و امريكا و بسياري از كشورهاي اروپائي به تحقيق در مورد ارگونومي پرداختند و در اين دوران بود كه نخستين انجمن ارگونومي در سال 1950با نام انجمن پژوهش ارگونومي «ERS» در انگلستان تشكيل شد و بعد از آن انجمن عوامل انساني در اكتبر 1956 در امريكا تشكيل شد، اين در حالي بود كه نخستين گردهم آيي بين المللي ارگونومي در سال 1961 در استكهلم سوئد برگزار شد و انجمن بين المللي ارگونومي«IEA» شكل گرفت كه اكنون در برگيرندۀ انجمن هاي كوچكتر «حدود 35 انجمن» از كشورهاي گوناگوني مانند ژاپن، استراليا، امريكا، انگلستان و بيشتر كشورهاي اروپائي مي باشد و بيشتر از20000 عضو دركشورهاي مختلف دارد، اين در حالي است كه در كشور مانيز در سال هاي اخير انجمن ارگونومي تشكيل شده و باعث پيوستن كشور ما به«IEA» شده است.
تعاريف و اصطلاحات رايج در ارگونومي
ارگونوميك«ERGONOMICS»: رشتۀ علمي چند رشته اي است كه حاوي رشته هاي مختلفي مانند: پزشكي، مديريت، روانشناسي،فيزيولوژي، مهندسي، طراحي و ... است.
ارگونومي«ERGONOMICS»: واژه اي لاتين مي باشد كه از دو كلمۀ يوناني ERGO يعني كار و NOMICS يعني قاعده و قانون تشكيل شده است كه روي هم رفته قوانين طبيعي كار را تفهيم مي كند و داراي تعاريف مختلفي مي باشد:
· دانش جواني است(از سال 1948) كه در آن سعي مي شود با در نظر گرفتن مجموعه اي از معلومات و شناخت علمي از انسان، وظايف، پست كار، ابزار، ماشين آلات و سيستم توليد به گونه اي طراحي شود كه به حداكثر راحتي، راندمان، ايمني و حداقل اشتباه و خستگي بتوان كار را انجام داد.
· فرايند طراحي تغيير در جهت اصلاح و بهبود يا ساماندهي، ابزار، مواد، تجهيزات، فضاهاي كار، وظايف، مشاغل، محصولات سيستم ها و محيط هاي كار به گونه اي كه با استعداد، توان و قابليت هاي رواني، اجتماعي، بيومكانيكي و فيزيولوژيكي نيازها و محدوديت هاي انسان ها همساز باشد، پس ارگونومي علاوه بر دقايق و ملاحضات فيزيكي و مهندسي با جنبه هاي ادراكي، شناختي و اجتماعي و سازماني كار ارتباط دارد و با دخالت هاي هدفمند در راستاي بهبود شرايط كار در سطح فردي«MICRO ERGONOMICS» و در سطح سازماني «MACRO ERGONOMICS» ، كار مناسب را براي انسان طراحي مي كند.
· متناسب كردن كار و شغل براي فردي كه كار را انجام مي دهد«طبق توصيف روجر و كاواناگ1962 و طبق نظريۀ شرر 1981»
· دانشي است كه به چگونگي وضعيت بدني انسان در هنگام استفادۀ از ابزار گوناگون مي پردازد.
· در اصطلاح كاربردي علم ارگونومي مجموعه دانشي است كه از تلفيق علوم زيستي، فيزيولوژي انساني، سيستمها و روش ها، طراحي مشاغل و محيط كار به وجود آمده است كه سعي دارد ابزارها، دستگاهها و محيط كار را با توجه به در نظر گرفتن توانايي هاي جسماني، فكري و محدوديت ها و علائق انسانها، طراحي كند. اين علم با هدف افزايش بهرهوري با توجه به سلامتي، ايمني و رفاه كاركنان در محيط كار شكل يافته است.
· ارگونومي علمي است كه انسان و تعامل آن را با محصولات، توليدات، تجهيزات، امكانات، روش ها و محيط كار و زندگي مورد مطالعه قرار ميدهد و عليرغم علوم فني ـ مهندسي (كه عمدتاً به تكنيك ها و فنون مي پردازد) بر انسان و طراحي وسائل براي افراد تاكيد دارد «ساندرز و ديگران 1378».
· انجمن بينالمللي ارگونومي، ارگونومي را چنين تعريف ميكند: ارگونومي علمي است كه دانش حاصل از علوم انساني را با مشاغل، سيستمها، محصولات و محيط زيست با توجه به توانايي هاي جسماني و رواني و محدوديتهاي انساني مرتبط مي سازد «هانچينسون و ديل».
ارگونومي بيشتر واكنش هاي فيزيولوژيك بدن در برابر كارهاي جسماني، عوامل محيطي مانند گرما، صدا، ارتعاش، نوبت كاري، روشنائي و ... و اين كه كار چگونه بر بدن اثر مي كند و ... را بررسي مي كند.
مهندسي عوامل انساني«HUMANE FACTORS ENGINEAS»: اين فاكتور بيشتر در كشور امريكا استفاده مي شود و بيشتر بر روي ارتباط دوسويۀ انسان و ماشين يا مهندسي انساني گفت و گو مي كند، عوامل انساني، رفتار افراد در واكنش نسبت به تجهيزات، محيط كار و محيط پيرامون و اندازه هاي بدن و توانائي هاي جسمي افراد را بررسي مي كند و تأكيد آن بر كاهش خطاهاي انساني است.
ابزار: وسيله اي كه براي تغيير شكل مواد اوليه به منظور استفادۀ از آنها به كار مي رود كه بعضي از حيوانات از سنگ و چوب براي انجام كار استفاده مي كنند اما ساخت ابزار و استفادۀ از آن يكي از تفاوت هاي بارز بين انسان و حيوان به شمار مي آيد كه انسان قادر به خلق و ابداع اشياء است كه اين موضوع اصل ظهور تمدن و تكنولوژي مي باشد.
وظايف يك متخصص ارگونومي
يك متخصص ارگونومي اصول آناتومي، فيزيولوژي، حركت شناسي و بيومكانيك را به خدمت مي گيرد تا رسالت خطيري چون كنترل بيماري هاي اسكلتي و عضلاني، بيماري هاي قلبي و عروقي را به انجام برساند، هدف نهائي يك متخصص ارگونومي ايجاد محيطي راحت و مناسب است، كه باعث بهره وري و كاهش اتفاقات و اشتباهات ناخواسته مي شود.
جايگاه ارگونومي در ارتباط با ديگر علوم
ارگونومي رشته اي است كه از علوم گوناگوني ياري مي گيرد مانند؛ فيزيولوژي، روانشناسي، مديريت، كالبد شناسي، طراحي، پزشكي و ... تا حل مشكلات طراحي، تناسب هر چه بيشتر انسان و محيط پيرامون را زمينه سازي نمايد، در اين مجموعه علوم زيستي، اطلاعات لازم در زمينۀ ساختار و اندازه هاي بدن، قابليت ها و محدوديت هاي جسماني انسان، توان و نيروي ماهيچه اي، حد مقاومت و تحمل فشارهاي جسماني و ... را در اختيار كارشناس قرار مي دهد، فيزيولوژي و روانشناسي، چگونگي كاركرد مغز و دستگاه عصبي و شكل گيري رفتارها را تشريح مي كند، علوم مهندسي اطلاعاتي را دربارۀ ماشين و محيطي كه انسان با آن سروكار دارد در اختيار كارشناس قرار مي دهد، و مديريت پيرامون كاربرد و هدايت منابع انساني اطلاعاتي را در اختيار كارشناس قرار مي دهد.
با گردآوري اين اطلاعات ارگونوميست مي تواند به سوي ايمني، تندرستي، عملكرد مطلوب و بهره وري بيشتر حركت كند و محيط و تجهيزات را به گونه اي طراحي و سازماندهي كند، كه آسيب ها به كمترين مقدار و بهره وري به بيشترين اندازۀ خود برسد.
با توجه به تعاريف فوق، علم ارگونومي از رشته هاي علمي نظير پزشكي، فيزيولوژي، آمار، روانشناسي، مردم شناسي، آناتومي، بيومكانيك و سنجش ابعاد و اجزاي بدن انسان، براي طراحي ماشين و محيط كار سود ميبرد. در واقع، ارگونومي يك علم چند رشتهاي است كه ارتباط متقابل تكنولوژي، محيط و نيازهاي روحي و جسماني انسان را برقرار مي سازد. در ايالات متحده آمريكا، بجاي واژه ارگونومي، عبارت مهندسي فاكتورهاي انساني را بكار ميبرند.
