بهداشت محیطی های ایران

بشر از آغاز خلقت از محيط زيست خود و مواهبي که از آن در اختيار مي گيرد لذت برده و مي برد. تاريخچه مدنيت بشر هم که با پيشرفت تجهيزات و وسايل همراه بوده به سطحي رسيده که امروزه شاهد آن هستيم. آسيب هاي بشر از سطح اندک تا خسارات کلان همراه با ضايعات مختلف در محيط زيست همراه بوده و البته بشر توانسته ضمن ايجاد آسيب و ضررهاي گوناگون در محيط زيست به پيشرفت هاي قابل ملاحظه اي هم دست يابد. زندگي مدرن اجتماعي / اقتصادي سبب تغييرات، تداخلات و کنش و واکنش هايي بين انسان وطبيعت گرديده است. متأسفانه هماهنگي لازم در بخش هاي مختلف توسعه و در سراسر جهان وجود ندارد. امروزه دو سوم مردم جهان در کشورهاي در حال توسعه زندگي مي نمايند. شمار عظيمي از آنها از آب اشاميدني سالم استفاده نمي کنند و مواد غذايي کافي در اختيار ندارند. بسياري از بچه هايي که در اين نواحي متولد مي شوند، هرگز به سن پنج سالگي نمي رسند. سهم عمده اي از بي تعادلي هاي زيست محيطي برعهده فعاليت هاي انساني مي باشد. افزايش و رشد جمعيت بشري تهديد و آسيب بزرگي روي محيط زيست بوده و همين يک درگيري و چالش عظيمي را بين انسان با طبيعت آغاز کرده است. آشنايي با محيط و مفاهيم تخصصي آن مي توانند سطح آسيب ها را تقليل داده و امکان سازش وتعادل نسبي را بين انسان و محيط زيست به وجود آورد. يکي از مفاهيم اصلي که در محيط زيست مطرح مي شود کلمه اکولوژي است. اصولاً اکولوژي از دو کلمه اکو به معني خانه يا محيط و لوژي به معني شناخت و مطالعه تشکيل شده است و در فارسي به صورت بوم شناسي، محيط شناسي و يا به شکل مشهور آن همان اکولوژي، کاربرد آن متداول است. بنابراين دانش اکولوژي که از روابط متقابل موجودات زنده با يکديگر و مواد بي جان که در محيط زيست وجود دارند صحبت مي کند، کليد و پايه اي براي ورود به دانش و پهنه بيکران محيط زيست است.

اصولاً علم محيط زيست، دانش کاربرد مطالعات متنوع و گسترده در مديريت زيست محيطي است. در يک مفهوم اکولوژي و محيط زيست هم معني هستند. محيط زيست ممکن است به صورت زير تقسيم بندي شود:

محيط زيست طبيعي؛ شامل آب ، هوا، خاک ، جنگل ، حيات وحش و ...

محيط زيست مصنوعي ،ساخته دست بشر و يا انسان ساخت، شامل محل کار، مسکن ، تکنولوژي ،حمل ونقل، نيروگاه هاي توليد انرژي و...

CO2 + H2O ^{انرژي خورشيد (CH2O) + H2 + H2O + O2}

6CO2 + 6H2O انرژي خورشيد C6H12O6 + 6O2

Herbivores؛ مصرف کنندگان اوليه و آن دسته از حيوانات که مستقيماً از گياهان تغذيه مي نمايند.

Carnivores؛ آنهايي که به مصرف کنندگان ثانويه هم معروف مي باشند و از غذاهاي حيواني استفاده مي کنند.

دسته اي از موجودات تحت عنوان گوشتخواران عالي شناخته شده اند.

Omnivores، که به همه چيز خوار هم معروف اند. به موجودات زنده اي اطلاق مي شود که مواد غذايي خود را از گياهان و حيوانات به دست مي آورند.

متلاشي کنندگان عمده يعني باکتري ها و قارچ ها، نقش مهمي را در تعادل هاي اکولوژيک داشته با متلاشي کردن اجساد، بقاياي گياهان و حيوانات، سبب آزاد شدن مواد اوليه غذايي در محيط زيست مي گردند، که مورد نياز توليد کنندگان بوده ولازم است در دسترس آنها قرار گيرد. مواد آلي توسط قارچ ها و باکتريها متلاشي شده و تبديل به موادي مي گردند که به آنها Detritus گفته مي شود و سپس توسط شکارچي ها و Detritivores اين مواد مورد استفاده قرار مي گيرند و در حقيقت حيوانات خاصي از اين مواد متلاشي شده بهره مي برند.

چرخه مواد به انتقال مواد غذايي از يک سطح تروفيکي به سطوح ديگر اطلاق مي گردد. بايد توجه داشت علاوه برمواد معدني و ترکيبات آلي، رژيم هاي آب و هوايي که شرايط مطلوب فيزيکي را براي کنش و واکنش موجودات زنده فراهم مي نمايند، مثل نور، رطوبت، حرارت و ... در تداوم اين سيکل دخالت داشته و ضرورت دارند.

اصولاً به موجودات زنده اي که ساير موجودات زنده را مصرف مي نمايند Biophages و موجوداتي که از لاشه و مرده ساير موجودات زنده تغذيه مي نمايند Saprophages گفته مي شود. ارگانيسم هايي که قادر هستند مواد آلي تازه را متلاشي کنند تحت عنوان Zymogenous معروف اند که از نظر اکولوژيک با آن دسته از ميکروارگانيسم ها که هوموس را متلاشي مي نمايند و به آنها Autochthonous گفته مي شود متفاوت اند. اين ترکيبات هوميک در حاصلخيزي خاک بسيار مهم اند. در مطالعه بيواكولوژي بيواكولوژي و شناخت از علم اکولوژي، گياهان و جانوران هر دو از اهميت والايي برخوردار مي باشند. بعضي از دانشمندان علم اکولوژي را به دو زير مجموعه تقسيم مي نمايند.

اتواكولوژي؛ که مطالعه افراد، ارگانيسم ها يا گونه ها در رابطه با محيط زيست آنها مي باشد. بنابراين در اين نوع اکولوژي هدف مطالعه افراد و يا جميعت هاست.

Synecology؛ مطالعه گروه هايي از ارگانيسم ها در مقايسه گونه هاي مختلف در رابطه با محيط زيست آنها مي باشد و لذا اين دانش، مطالعه جوامع است.

اکولوژي ممکن است براساس زيستگاه تقسيم گردد يعني جايي که موجود زنده در آن زندگي مي نمايد مثلاًً:

Oceanography؛ که مطالعه اکولوژي دريايي و اقيانوس ها است.

Limnology؛ که علم مطالعه اکولوژيک آب هاي شيرين مي باشد.

Terrestrial Ecology؛ که مطالعه موجودات زنده اي است که در خشکي و يا خاک زندگي مي نمايند.

شکل زندگي حيوانات و گياهان در نواحي مختلفي که زندگي مي کنند متفاوت است. گروهي از آنها تحت عنوان شکارچي ياد مي شوند که اين موجودات معمولاً با کشتن حيوانات و مصرف کردن لاشه ساير موجودات زندگي مي نمايند. حيواني که شکار مي شود به نام Prey معروف است.

گاهي اوقات رقابت در مصرف و استفاده از منابع محدود بين موجودات زنده براي بقاي آن ها، شرايطي را تحت عنوان رقابت به وجود مي آورد. اين رقابت ممکن است بين اعضا همان گونه و يا بين اعضا گونه هاي مختلف صورت گيرد. اصطلاح Benthic به لايه هاي پاييني از بدنه آب و ارگانيسم هاي موجود در آن اطلاق مي شود.

اين ويژگي ها براساس موارد زير مشخص و تعريف مي شوند:

- بيوتيپ؛ اختصاصات نژادي گروهي از افراد است که داراي ويژگي هاي مشخص ژنتيکي مي باشند.

- اكوتيپ؛ خصوصيات اکولوژيک گونه را تعريف مي کند ويا نشان مي دهد.

- ژنوتيپ؛ در رابطه با خصوصيات و ويژگي هاي ژنتيکي گونه بحث مي نمايد.

- فنوتيپ؛ قسمت مشهود و قابل اندازه گيري اختصاصات فيزيکي و بيوشيميايي ارگانيسم هاست.

اکوسيستم ها به طور عمده اي پيچيده و ديناميک هستند و بايد در سيستم هاي خاصي بررسي و مطالعه گردند. تجزيه و تحليل سيستم يک روش منطقي علمي براي مطالعه اين پديده پيچيده است که در چندين مرحله صورت مي پذيرد.

- تدابير سيستمي؛ که در آن اهداف مشخص مي شوند و داده ها براساس هدف بدست مي آيند.

- تجزيه و تحليل اطلاعات؛ که در آن روابط آماري بين متغير ها، مورد آزمون قرار مي گيرد و متغيرهاي کليدي در نظم سيستم معرفي مي گردند.

- مدلسازي سيستم؛ که در آن مدل هاي عملي يا رياضي براساس تفسيرمتغيرها شکل مي گيرند.

شبيه سازي سيستم؛ در اين مرحله، آزمون هاي رياضي براي مدلينگ و پيش بيني مترادف ها، صورت مي گيرد.

- بهينه سازي سيستم؛ که بهترين استراتژي ها براي دستيابي به اهداف انتخاب مي شوند. اين نگرش مشابه و برپايه روش استانداردهاي علمي است که شامل:

- توصيف

- طبقه بندي و رده بندي

- شکل گيري هيپوتز

- تجربه کردن يا به کار بردن

- آزمون و تست

انتقال انرژي از گياهان طي مراحل مختلف به ساير موجودات زنده تحت عنوان زنجيره غذايي گفته مي شود که نشان از وابستگي موجودات زنده به يکديگر است. اصطلاح سطح تروپيك به سطوح زنجيره غذايي اطلاق مي گردد که گروهي از موجودات زنده انرژي مورد نياز خود در همان راه به دست مي آورند. گياهان سبز و باکتري ها اولين سطوح تروفيکي را تشکيل مي دهند و همانطور که گفته شد ترکيب ويژه اي از اين سطوح در يک اکوسيستم تحت عنوان ساختار تروپيك شناخته مي شود. معمولا اکوسيستم ها 3 تا 6 سطح تروفيکي داشته که مواد و انرژي در آنها عبور مي نمايند و موجودات زنده مختلف، به تناسب و شرايط خاص خود، در اين سطوح قرار مي گيرند.

- هموستازيس اكوسيستم؛ يک اصطلاح فني است که براي تعادل طبيعي به کار برده مي شود. يک شرايط هموستازي در يک اکوسيستم، شامل همه جنبه هاي عملياتي اکوسيستم است که مرتبط با تعادل هستند. بنابراين يک نوع تعادل بين توليد کنندگان، مصرف کنندگان و متلاشي کنندگان و همچنين در بين گونه هايي که در سيستم هستند وجود دارند. هموستازي در حقيقت تمايل اکوسيستم هاي طبيعي به مقاومت در قبال تغييرات و باقي ماندن در يک حالت موازنه بوده و نمونه مهم آن سيستم درجه حرارت بدن انسان است.

- هرم هاي اكولوژي؛ هرم هاي اکولوژيک، دياگرام هايي هستند که نماينده داده هاي موجود محصولات، در هر سطح تروفيکي مي باشند. سه نوع هرم اکولوژيک وجود دارد:

- هرم براساس تعداد؛ براساس شمار افراد ارگانيسم هايي که نمايش داده مي شود يا وجود دارند که ممکن است تدريجاً کاهش يابند يا افزايش پيدا کنند.

- هرم براساس بيوماس؛ که بر پايه مجموع وزن خشک و ارزش کالري قابل اندازه گيري از مجموع مقدار ماده يا توده زنده مي باشد.

- هرم براساس انرژي؛ براساس نرخ جريان انرژي يا بهره وري در هر سطح تروفيکي است.

مهمترين عملياتي که در اکوسيستم ها انجام مي شود به طور خيلي خلاصه عبارتند از:

- Energy Circuits؛ جريان گردش و مصرف انرژي براي ترميم، توليد مثل و...

زنجيره غذايي؛ زنجيره غذايي نقش بسيار مهمي در تداوم، ارتباط و تبادل اکوسيستم به عهده دارد.

- Nutrient؛ به صورت Biogeochemical منبع مواد غذايي هستند.