دریاچه ارومیه
دریاچه ارومیه
دریاچه اُرومیه نام دریاچهای در شمال غربی ایران٬ در منطقه آذربایجان٬ میباشد. طبق تقسیمات کشوری این دریاچه، بین دو استان آذربایجان شرقی و آذربایجان غربیتقسیم شدهاست. مساحت این دریاچه در تابستان ۲۰۱۵ در حدود ۶هزار کیلومتر مربع بود که در ردیف ۲۵امین دریاچه بزرگ دنیا از نظر مساحت قرار میگیرد. دریاچه ارومیه، بزرگترین دریاچه داخلی ایران و دومین دریاچه بزرگ آبشور دنیا میباشد.[۲] آب این دریاچه بسیار شور بوده و عمدتاً از رودخانههای زرینهرود، سیمینهرود، تلخه رود، گادر،باراندوز، شهرچای، نازلو و زولا تغذیه میشود.
نام دریاچه
نام این دریاچه امروزه دریاچه ارومیه میباشد که از اسم شهر ارومیه٬ مرکز استانآذربایجانغربی برگرفته شدهاست. در زبان آشوری ارومیه به معنای چاله آب میباشد. در دهه ۱۹۳۰ میلادی به هنگام سلطنت رضاشاه این دریاچه به افتخار وی دریاچه رضاییه نامگذاری شد. بعد از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ نام دریاچه به نام اولیه خود٬ دریاچه ارومیه٬ بازگرداندهشد. در پارسی قدیم این دریاچه چیجست به معنای درخشنده (به دلیل املاح معدنی که در سواحل بصورت کریستال) یافت میشود نامیده شده. در دوران میانه این دریاچه کبودا (کبودان) نیز نامیدهشده[۳] که از لغت آزور "azure" در فارسی یا կապույտ یا "Kapuyt/Gabuyd" در زبان ارمنی عاریه گفته شده است. در لاتین این دریاچه لاکوس ماتینوس Lacus Matianus نامیده شدهاست.
ساکنان اطراف دریاچه آن را به زبان فارسی دریاچه ارومیه٬ به زبان آذری اورمو گولو (Urmu gölü)٬ به زبان کردی ورمی٬ و در زبان ارمنی کپوتان (Կապուտան ծով) میخوانند.
تاریخچه
یکی از نخستین اشارات به دریاچه ارومیه در کتیبه قرن نهم قبل از میلاد مسیح درشلمنسر سوم (سلطنت بین ۸۵۸-۸۲۴ قبل از میلاد) به دو نام در محل دریاچه ارومیه اشاره شده: پرسواه (به معنی پرشینها) و ماتای (یا میتانیها). هنوز به وضح مشخص نیست که این نامها به منطقه یا قبیله و یا رابطهای که بین گروهی از نام های مردم با شاهان وجود داشته اشاره میکند.[۴]
دریاچه مرکز پادشاهی منائیان بود. محل سکونت احتمالی منائیان در تپه حسنلو در جنوب دریاچه بودهاست. منائیان به توسط گروهی که متیان نام داشتند غلبه شدند٬مردمان ایرانی مختلفی که سکاها٬ سرمتیها٬ یا کیمری شناخته میشدند. به درستی معلوم نیست که مردمان نامشان را از دریاچه گرفتهاند یا دریاچه نامش را از مردمان اطراف آن گرفتهاست. ولی کشور باستانی متیان نامیده میشد که نام لاتین دریاچه از آن گرفته شدهاست.
در پانصد سال اخیر نواحی اطراف دریاچه محل سکونت مردمان ایرانی شامل بر کردها٬ آشوریها٬ارمنیها٬ و آذربایجانیها بودهاست.
زیست جانوری
دریاچه ارومیه مسکن ۲۱۲ گونه از پرندگان٬ ۴۱ گونه خزنده٬ ۷ گونه دوزیست٬ و ۲۷ گونه از پستانداران٬ [۵] شامل گوزن زرد ایرانی میباشد.[۶] این زیست بوم بصورت بینالمللی توسطیونسکو به عنوان منطقه تحت حفاظت به ثبت رسیدهاست.[۷] سازمان محیط زیست ایران اکثر نقاط این دریاچه را به عنوان پارک ملی شناسایی نمودهاست.[۸]
این دریاچه با داشتن بیش از یکصد جزیره کوچک سخرهای محل توقف پرندگان مهاجر از جمله فلامینگو٬ پلیکان٬ کفچهنوک٬ اکراس٬ لکلک٬ اردک پیسه٬ نوکخنجری٬ چوبپا٬ و مرغ نوروزی میباشد.
به خاطر شوری بیش از حد دریاچه هیچ نوع ماهی در این دریاچه زندگی نمیکند. با اینحال دریاچه ارومیه یکی از زیستگاههای مهم سختپوست آرتمیا شناختهمیشود. این سخت پوست یکی از منابع اصلی تغذیه پرندگان مهاجر از جمله فلامینگو به شمار میآید. در اوایل سال ۲۰۱۳ از رییس وقت مرکز مطالعات آرتمیای ارومیه نقل شد که آرتمیا در این دریاچه منقرض شدهاست. این نظر توسط برخی کارشناسان دیگر رد شدهاست.[۹]
پارک ملی دریاچه ارومیه
پارک ملی دریاچه ارومیه، از زیستگاههای طبیعی جانوران در ایران میباشد. این پارک ملی با وسعت ۴۶۲۶۰۰ هکتار همچنین یکی از ۹ ذخیرهگاه زیستکره در ایران است.[۱۰]
شیمی
یونهای اصلی موجود در آب دریاچه ارومیه شامل است بر Na+٬ K+٬ Ca2+٬ Li+٬ و Mg2+ میباشد که Cl−٬ SO42−٬ و HCO3− آنیونهای اصلی میباشند. غلظت Na+ و Cl− بطور تقریبی چهار برابر آب دریاهای آزاد میباشد. غلظت سدیم در بخش جنوبی دریاچه اندکی بیشتر از غلظت آن در بخش شمالی دریاچه است (بود).
حوضه آبریز
دریاچه ارومیه بزرگترین آبگیر دایمی در آسیای غربی در شمال غرب فلات ایران قرار گرفتهاست. حوضهٔ آبریز دریاچه ارومیه، ۵۱٬۸۷۶ کیلومتر مربع است[۱۱] معادل بیش از ۳٪ مساحت کل کشور ایران میباشد. این حوزچه توسط مجموع ۶۰ رودخانه سیرآب میشود که ۲۱ رودخانه دایمی یا فصلی هستند و ۳۹تای آنها دورهای میباشند. ازاین میان زرینه رود و آجی چایی ورودیهای اصلی به دریاچه ارومیه میباشند.[۱۲]
این حوضه با داشتن دشتهایی مانند دشت تبریز، ارومیه، بناب، مهاباد، میاندوآب، نقده، سلماس، پیرانشهر، آذرشهر و اشنویه، یکی از کانونهای ارزشمند فعالیت کشاورزی و دامداری در ایران بهشمار میرود.
خشکیدن دریاچه
دلایل خشکیدن
این دریاچه از اواسط دهه ۱۳۸۰ شروع به خشک شدن کرد و امروزه در خطر خشک شدن کامل قراردارد. بررسی تصاویر ماهوارهای نشان میدهد که در سال ۲۰۱۵ دریاچه ۸۸ درصد مساحت خود را از دست داده (گزارشهای قبلی تنها به از دست رفتن ۲۵ تا ۵۰ درصد مساحت دریاچه اشاره کردهبودند). دلایل بسیاری برای خشک شدن دریاچه ذکر شده است از جمله خشکسالی٬ احداث بزرگراه بر روی دریاچه٬ و استفاده بیرویه از منابع آب حوزه آبریز دریاچه. تحقیق جدیدی توسط چند تن از محققان در امریکای شمالی نشان میدهد که خشکسالی تنها باعث کاهش ۵ درصدی بارش در حوزه آبریز دریاچه شده و عوامل انسانی شامل پروژههای جاهطلبانه توسعه اقتصادی-آبی به همراه ساخت بزرگراه ۱۵ کیلومتری بر روی دریاچه با دریچه کوچک ۱/۲ کیلومتری وضعیت دریاچه را به بحران کشانیده است.[۱۳] تا سال ۲۰۱۲ بیش از دویست صد بر روی رودخانههای حوزه آبریز دریاچه در مرحله آماده بهرهبرداری٬ یا پایان مراحل طراحی بودند.
بر اساس آخرین بررسی ها در آبان 1394 تراز آب دریاچه ارومیه 1270.04 متر عنوان شد که نسبت به زمان مشابه سال گذشته 40 سانتیمتر کاهش نشان می دهد.[۱۴]
روزنامه اقتصاد پویا در سرمقالهای مقصر خشکیدن دریاچه ارومیه را مردم و نمایندگانی میداند که برای تأمین نیازهای کشاورزی و خانگی آذربایجان بارها خواستار انتقال آب رودخانههایی که به دریاچه ارومیه میریزند به نقاط دیگر شدهاند و از حکومت درخواست داشتند تا آب این رودخانهها برای تأمین نیاز باغهای مراغه و دیگر شهرهای استان استفاده شود و یا با فشار بسیار بر مسئولین طرح میانگذر دریاچه ارومیه را اجرایی کردند. بر اساس این نظریه برای نجات دریاچه ارومیه به جای خشکاندن ارس و از بین بردن زمینهای بارور نقاط دیگر باید از مصرف آب کاسته و به وزارت نیرو اجازه داده شود تا آب رودخانههایی را که به طور طبیعی به این دریاچه میریختهاند دوباره به سوی آن رها کند.[۱۵]
مخاطرات خشکیدن دریاچه
کارشناسان ابراز داشتهاند در صورت خشک شدن این دریاچه هوای معتدل منطقه تبدیل به هوای گرمسیری با بادهای نمکی خواهد شد و زیست محیط منطقه را تغییر خواهد داد.[۱۶][۱۷] علاوه بر نمک بسیاری از آلودگیهای شامل فلزات سمی سنگین مورد استفاده در صنعت و مواد سمی مورد استفاده در کشاورزی به آبهای سطحی و زیر سطحی مرتبط با دریاچه نفوذ کردهاند و در صورت خشک شدن دریاچه بسیاری از از مواد سمی هوازی شده و خطرات بیماریهای تنفسی برای زیستبوم و مردم منطقه بوجود خواهد آورد.[۱۸] با این حال هنوز اقدام جدی برای نجات دریاچه صورت نگرفته[۱۹] در اعتراض به خشک شدن دریاچه در فروردین سال ۱۳۹۰ اعتراضی صورت گرفت.[۱۹]
طرحهای نجات دریاچه
یکی از طرحهایی که برای نجات دریاچه ارومیه مطرح شده انتقال آب از حوضههای آبریز دیگر از جمله رود ارس است. به گفته نماینده ارومیه در مجلس نادر قاضیپور، تنها راه نجات دریاچه ارومیه آبهای رود ارس و شهرستان پیرانشهر است. اما این ایده با مخالفتهایی روبروست. در مرداد ماه سال ۱۳۹۰ مجلس شورای اسلامی با دو فوریّت طرح انتقال آب به دریاچه ارومیه موافقت نکرد[۲۰] و این امر به احتمال زیاد به بحرانیتر شدن اوضاع دریاچه دامن خواهد زد، علاوه بر این پیش بینی میشود در صورت خشک شدن احتمالی دریاچه شاهد بارش باران نمک در بسیاری از استانهای همجوار باشیم و در ادامه این امر منجر به آواره شدن ۱۳ میلیون نفر خواهد شد[۲۱]
برنامه احیای دریاچه ارومیه در دولت دهم
نجات دریاچه ارومیه از بحران کنونی پس از شکل گیری دولت حسن روحانی مورد تاکید قرار گرفت و کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه با مدیریت معاون اول رئیس جمهوری تشکیل شد . موضوعاتی همچون مقابله با ریزگردها، وضعیت کشاورزی و الگوی کشت در منطقه[۲۲] و تعداد زیاد چاه های آب مورد بررسی قرار گرفته است.[۲۳]
برخی کارشناسان اعتقاد دارند فعالیت های ترمیمی انجام شده در این دوره در کنار حمایت های مردمی[۲۴]، موجب کاهش روند تخریب دریاچه ارومیه و در برخی بخش ها باعث بهبود شرایط شده است.[۲۵]
درباره ی دریاچه ارومیه
مشخصات عمومی حوضه آبریز دریاچه اروميه:
حوضه آبريز درياچه اروميه واقع در شمال غرب ايران با مساحت 51876 کیلومتر مربع یکی از شش حوضه آبريز اصلي کشور است. اين حوضه بین استانهای آذربايجان غربي (46%)، آذربايجان شرقي (43%) و كردستان (11%) قرار دارد. درياچه اروميه بهعنوان بزرگترين درياچه داخلي ايران و از مهمترين و با ارزشترين اكوسيستمهاي آبي ايران و جهان به شمار ميآيد. اكوسيستم اين درياچه نمونهاي شاخص از يك حوضه آبريز بسته است که كليه روانابهاي جاري در رودخانههاي حوضه به آن تخليه ميگردد. همچنين اكوسيستم فعال آن شامل درياچه و حوضه آبريز آن است. در نتيجه مرز حوضه آبريز درياچه اروميه، مرز دقيقي را براي مديريت عوامل مؤثر بر درياچه و زيستگاههاي مهم در حوضه بهوجود آورده است.
حوضه آبريز درياچه اروميه به وسيله بخش شمالي كوههاي زاگرس و دامنههاي جنوبي كوه سبلان و نيز دامنههاي شمالي، غربي و جنوبي كوه سهند احاطه شده است. حدود 33469 كيلومتر مربع از سطح حوضه آبريز درياچه اروميه را مناطق كوهستاني (65%)، 12564 كيلومتر مربع آن را دشتها و كوهپايهها (24%) و 5320 كيلومتر مربع آن را نيز درياچه اروميه (10%) در بر گرفته است.
حوضه آبريز درياچه اروميه شامل سه استان آذربايجانغربي، آذربايجانشرقي و كردستان ميباشد كه، آذربايجانغربي با درصد مساحت نزديك 48 درصد بيشرين سطح از اين حوضه را به خود اختصاص داده است. همچنين در سطح اين حوضه، تعداد 25 محدوده مطالعاتي قرار دارد. در جدول(1) نحوه تقسيمبندي سياسي اين حوضه نشان داده شده است.
دریاچه ارومیه:
درياچه اروميه بهدليل برخورداري از ویژگیهای طبيعي و اكولوژيكي منحصر به فرد، از سال 1346 به عنوان پارك ملي و به همراه جزاير كبودان و قيون داغي جزو مناطق حفاظت شده اعلام شده است. همچنين اين درياچه در سال 1354 به عنوان سايت رامسر( تالاب بينالمللي) تعيين و در سال 1356 جزو مناطق حفاظتشده زيستكره به وسيله سازمان يونسكو
اعلام شد.
دریاچه ارومیه یکی از مهمترین و ارزشمندترین زیستبومهای آبی ایران است. نزدیک به 550 گونه گیاهی یکساله و چندساله در ناحیه اکولوژیک دریاچه شناسایی شدهاند. پوشش گیاهی غالب این منطقه شامل گونههای شورپسند، خشکیدوست و آبزی میباشد.
دریاچه ارومیه مرکز زمستانگذرانی پرندگان آبزی مهاجر، به ویژه مرغابی و گونههای کنارآبچر بوده واز این رو دارای اهمیت بینالمللی است. جزایر موجود در دریاچه پذیرای بزرگترین جمعیت زادآور فلامینگو (بالغ بر 20000 جفت) و بین 200 تا 500 جفت پلیکان سفید بوده است. 11 گونه پرنده آبزی در معرض خطر انقراض در این دریاچه شناسایی شدهاند. جزایر جنوبی دریاچه زیستگاه دو گونه پستاندار در معرض خطر انقراض، شامل گوزن زرد ایرانی و قوچ ارمنی میباشد. از جمله مهمترین بیمهرگان موجود در دریاچه میتوان به آرتمیا اشاره کرد که گونهای میگوی آب شور و از گونههای بومی دریاچه ارومیه است. این گونه مهمترین منبع غذایی بسیاری از پرندگان آبزی مانند فلامینگوها به شمار میرود. در شرايط كنوني به دليل پسروي و خشكي سطح قابل ملاحظهاي از درياچه اروميه و كاهش حجم آبي آن، شرايط بسيار سختي براي تداوم حيات گونههاي گياهي و جانوري اين درياچه بهوجود آمده و در برخي از موارد نيز مانند آرتميا بهدليل شوري بالاي آب درياچه، حيات آنها متوقف شده است.
لازم به ذكر است كه مهمترين منابع تامين آب درياچه، بارش مستقيم بر روي درياچه و همچنين منابع آب ورودي به آن از طريق رودخانههاي حوضه آبريز ميباشد. در شكل (1)، شماي سيستم رودخانهاي حوضه آبريز درياچه اروميه نشان داده شده است.
شکل-1-شماي سيستم رودخانههاي حوضه آبريز درياچه اروميه
بر اساس آمار آبدهي رودخانههاي منتهي به درياچه اروميه، سهم رودخانههاي ورودي از جنوب درياچه در تامين آب مورد نياز آن 65 درصد و سهم رودخانه آجيچاي نيز 10 درصد ميباشد (شكل 6). لذا رودخانههاي جنوبي بهويژه زرينهرود از سهم قابل ملاحظهاي در تامين آب درياچه برخودار ميباشد.